Η Αγία Ελένη Ζαρού… και τα τελώνια

Τι σχέση μπορεί να έχει ένας Ιερός Ναός με τα… τελώνια; Κι όμως στη λαϊκή φαντασία άλλων εποχών όλα χωρούσαν κι  έτσι το ξωκλήσι της Αγίας Ελένης στο Ζαρό -που εορτάζει το Σάββατο 21 Μαΐου- στο παρελθόν ταυτιζόταν με «φοβιστικές» ιστορίες…

Ιστορίες  φανταστικές μεν, που έβρισκαν, ωστόσο, βάση να πατήσουν σε μια σκληρή πραγματικότητα: τη χρήση του χώρου πλησίον του συγκεκριμένου ναού για την ταφή αβάπτιστων παιδιών.

Τα πνεύματα

Όπως έχει γράψει ο Ζαριανός Γιώργος Ι. Ζωγραφάκης στο βιβλίο του «Ένα παιδί μεγαλώνει στο Ζαρό», «Η Αγία Ελένη είναι ένα μικρό ξωκλήσι του χωριού μας, που είχε μια ιδιομορφία: Έλεγαν -ποτέ δεν ξεκαθάρισα αν ήταν σωστό-  ότι εκεί έθαβαν τα αβάφτιστα μωρά, όταν πέθαιναν χωρίς να προφτάσουν να τα βαφτίσουν ή αν γεννιούνταν νεκρά, αφού η εκκλησία απαγόρευε να ταφούν κανονικά, επειδή, ως αβάπτιστα, δεν είχαν γίνει Χριστιανοί (…)  Τέλος πάντων, δεν ήταν μόνο πως τα έθαβαν εκεί,  ήταν πως, σύμφωνα με τις σκληρές δοξασίες στα ζητήματα της μετά θάνατον ζωής, τα άμοιρα αυτά μικρά, μετά την ταφή τους στο λίγο άχαρο και χωρίς κάποια περιποίηση αυτό ξωκλήσι της Αγίας Ελένης, γίνονταν τελώνια, πνεύματα δαιμονικά δηλαδή, επικίνδυνα για μας τους ζωντανούς –γι αυτό και πάντα περνούσαμε από κει γρήγορα -γρήγορα, μην πεταχτεί  μπροστά μας κανένα τελώνι».   

Ο βασιλικός

Παρά το γεγονός ότι ένας ναός «Κωνσταντίνου  και Ελένης» συνηθίζεται να αναφέρεται ως «Άγιος Κωνσταντίνος», το ξωκλήσι του Ζαρού  -που βρίσκεται στην είσοδο του χωριού από Ηράκλειο- ξεφεύγει από τον κανόνα και είναι γνωστό ως ναός της Αγίας Ελένης. 

Η Αγία λόγω της μεγάλης φιλανθρωπικής της δράσης και του έργου που επιτέλεσε στους Αγίους Τόπους και τη Μικρά Ασία, είναι ιδιαίτερα αγαπητή μεταξύ των Χριστιανών. Ο μυρωδάτος και χιλιοτραγουδισμένος βασιλικός, το πολυαγαπημένο φυτό του ελληνικού λαού, συνδέεται μαζί της. Σύμφωνα με την λαϊκή παράδοση, όταν η Αγία είχε φτάσει στα Ιεροσόλυμα, δεν ήξερε πού να σκάψει για να βρει τον Τίμιο Σταυρό. Καθώς βάδιζε μύρισε ένα υπέροχο άρωμα. Ψάχνοντας να δει από πού προέρχεται η εξαίσια ευωδιά, εντόπισε ένα μέρος όπου ήταν γεμάτο από πράσινους θάμνους, αυτοί ήταν που μύριζαν τόσο όμορφα. Τότε κατάλαβε ότι έπρεπε να σκάψει σε αυτό το σημείο και εκεί, κάτω από τη ρίζα του εύοσμου φυτού βρήκε το Σταυρό του Χριστού. Από τότε το ταπεινό αυτό φυτό ονομάστηκε «βασιλικός», επειδή φύτρωσε στο σημείο που σταυρώθηκε ο «Βασιλιάς του κόσμου» και επειδή οδήγησε τη Βασίλισσα να βρει το Ιερό κειμήλιο.

Κωνσταντίνου & Ελένης

Κάθε χρόνο στις 21 Μαΐου η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Α’ του Μεγάλου και της μητέρας του Ελένης. Τους ονομάζει Ισαποστόλους για τις μεγάλες υπηρεσίες που πρόσφεραν στον Χριστιανισμό.  Ο Κωνσταντίνος (272-337) βασίλεψε από το 306 έως τον θάνατό του. Με το διάταγμά του περί ανεξιθρησκείας (313) έπαψε τους διωγμούς κατά των χριστιανών, βοηθώντας έτσι την  ανεμπόδιστη άσκηση της λατρείας και την εξάπλωση της νέας θρησκείας. Λίγο πριν από τον θάνατό του βαπτίστηκε χριστιανός. Η βασιλομήτωρ Ελένη βρήκε τον Τίμιο Σταυρό στους Αγίους Τόπους και χρηματοδότησε την ανέγερση χριστιανικών ναών σε πολλά μέρη της αυτοκρατορίας.