Οι «άγνωστοι» Άγιοι Δέκα Δήμου Γόρτυνας, με παραδοσιακά σπίτια & όμορφα γραφικά στενά

Εκεί όπου η Μυθολογία & η Αρχαιότητα συναντούν την Ορθόδοξη παράδοση

Όποιος στο άκουσμα του ονόματος των «Αγίων Δέκα» του Δήμου Γόρτυνας, έχει σαν εικόνα στο μυαλό του μόνο τον κεντρικό, πολυσύχναστο καθημερινά, δρόμο που περνά μέσα από το χωριό, πραγματικά δεν γνωρίζει τίποτα από την ιδιαίτερη ομορφιά και αξία ενός ξεχωριστού χωριού της Μεσαράς…

Μια στάση κι ένας περίπατος μέσα στο χωριό σε εκπλήσσει ευχάριστα, ανακαλύπτοντας πίσω από τα σύγχρονα κτίρια που αναπτύχθηκαν παραπλεύρως του κεντρικού δρόμου, έναν παραδοσιακό οικισμό με παλιά αρχοντόσπιτα, όπου η ιστορία είναι απρόσμενα… «ολοζώντανα» παρούσα, μέσα από την εικόνα μια αρχαίας κολώνας που «ξεφυτρώνει» αίφνης μπροστά σου σε ένα στενό, είτε μέσα από ένα εντοιχισμένο τμήμα αγάλματος ή επιγραφής στον εξωτερικό τοίχο ενός σπιτιού!

Στην Αγία Λίμνη

Το χωριό οφείλει το όνομά του στους Δέκα χριστιανούς μάρτυρες (Αγαθόπους, Βασιλείδης, Γελάσιος, Ευάρεστος, Ευνικιανός, Εύπορος, Ζωτικός, Θεόδουλος, Πόμπιος και Σατορνίνος), που θυσιάστηκαν εδώ για την πίστη τους κατά τη διάρκεια των διωγμών του Ρωμαίου Έπαρχου Δεκίου το 250 μ.Χ.

Στο νοτιοδυτικό άκρο του χωριού, στην «Αγία λίμνη», ένας ναός αφιερωμένος στους Αγίους Δέκα «σηματοδοτεί» την θέση όπου βρίσκονται οι τάφοι των δέκα Αγίων (ο χώρος είναι επισκέψιμος) οι οποίοι αποκαλύφθηκαν μετά την αποξήρανση των νερών που υπήρχαν εδώ. Σύμφωνα με την λαϊκή θρησκευτική παράδοση, τα ύδατα της λίμνης που γέμιζε από τον ποταμό Ληθαίο θεωρήθηκαν ιαματικά και θαυματουργά, αφού υπήρξαν περιστατικά που ντόπιοι θεραπεύτηκαν μετά την χρήση τους. Το 1902 ο Επίσκοπος Αρκαδίας Βασίλειος Μαρκάκης ακούγοντας τις διηγήσεις για τα θαύματα, αποφάσισε την αποξήρανση της «Αγίας Λίμνης», οπότε αποκαλύφτηκαν οι τάφοι των Αγίων και στο σημείο αναγέρθηκε εκκλησία στην Χάρη τους.

Το Επισκοπικό Μέγαρο των Αγίων Δέκα, πλησίον του κεντρικού δρόμου, μας θυμίζει την εποχή που εδώ υπήρξε η έδρα της Επισκοπής Αρκαδίας κατά την περίοδο που ήταν Επίσκοπος (1902-1940) και στη συνέχεια τοποτηρητής (1940-1946) ως Μητροπολίτης Κρήτης ο Βασίλειος Μαρκάκης, οπότε η έδρα μεταφέρθηκε στις Μοίρες από τον Επίσκοπο Αρκαδίας Ευγένιο Ψαλλιδάκη.

Πολυφωτογραφημένη… ελιά!

Η Αρχαία Γόρτυνα είναι… «πανταχού παρούσα», όχι μόνον στον απέραντο αρχαιολογικό χώρο που προσφέρεται για έναν εξαίρετο περίπατο, με πολλές εκπλήξεις, όπως τον κίονα που έχει γίνει ένα με τον κορμό μιας (πολυφωτογραφημένης) ελιάς, αλλά και μέσα στο χωριό των Αγίων Δέκα, όπου πολλά από τα παλιά σπίτια έχουν χτιστεί με οικοδομικό υλικό από τα ερείπια της αρχαίας «μεγαλούπολης». Όπως αναφέραμε ήδη, σε πολλές προσόψεις κτιρίων υπάρχουν εντοιχισμένα αρχαία λείψανα, όπως τμήματα αγαλμάτων, επιγραφές, κιονόκρανα, πελέκια κλπ. Τα ερείπια της αρχαίας πόλης της Γόρτυνας με την ακρόπολη και τις νεκροπόλεις της, απλώνονται σε έκταση περίπου 4.000 στρεμμάτων.

Στα ελληνιστικά χρόνια (τέλος 4ου αι. π.Χ. – 67 π.Χ. ) η Γόρτυνα ήταν από τις μεγαλύτερες πόλεις της Κρήτης. Στις αρχές του 3ου αι. π.Χ. ήταν επικεφαλής μίας από τις τρεις ενώσεις πόλεων και στον 2ο αι. π.Χ., όταν η Ρώμη παρενέβη στα εσωτερικά θέματα της Κρήτης, η Γόρτυνα τάχθηκε με το πλευρό των Ρωμαίων. Μετά από την Ρωμαϊκή κατάκτηση έγινε πρωτεύουσα της ρωμαϊκής επαρχίας Κρήτης και Κυρηναϊκής και γνώρισε μεγάλη οικοδομική ανάπτυξη. Στην πρωτοβυζαντινή περίοδο το διοικητικό και αστικό κέντρο της πόλης μετακινήθηκε στην χριστιανική συνοικία στο σημερινό χωριό Μητρόπολη, ενώ ένας δεύτερος πυρήνας της πρωτοβυζαντινής πόλης ήταν στην περιοχή της εκκλησίας των Αγίων Δέκα. Μετά από την αραβική κατάκτηση, η Γόρτυνα ερειπώνεται.

Άγιοι Δέκα του χθες & του σήμερα

Η δρομολογούμενη αναστύλωση του αρχαίου θεάτρου Γόρτυνας αναμένεται να προσφέρει στην περιοχή -μαζί με το Μουσείο Μεσαράς, όταν αυτό θα ανοίξει επίσημα τις πύλες του- ένα επιπλέον σημείο αναφοράς και πόλο έλξης επισκεπτών. Το σίγουρο είναι ότι οι Άγιοι Δέκα, ως ένα παραδοσιακό χωριό, με τα ίχνη της ιστορίας παρόντα στους δρόμους και στα σπίτια του, που βρίσκεται στην καρδιά ενός μεγάλου αρχαιολογικού πάρκου, έχει όλα τα προσόντα για να αποτελέσει έναν αγαπημένο προορισμό στην Μεσαρά και στον ευρύτερο Κρητικό Νότο… Εκεί που η μυθολογία της Αρπαγής της Ευρώπης και η Αρχαιότητα, με τον πρώτο Κώδικα Νόμων, συναντούν την Ορθοδοξία και τους Αποστόλους Παύλο και Τίτο.

Πάμε στο «Αλώνιον», μια από τις πιο γραφικές πλατείες του κρητικού νότου…

Εδώ ο χρόνος μοιάζει να έχει σταματήσει, αφού με επίκεντρο τον παμπάλαιο ναό, τριγύρω το βλέμμα συναντά μόνο παραδοσιακά κτίσματα και παρτέρια με γιασεμιά, με την ομορφιά μιας άλλης εποχής, που κάνει την «κρυμμένη» παλιά πλατεία των Αγίων Δέκα στην θέση «Αλώνιον», μια από τις πιο ξεχωριστές στον κρητικό νότο…

Εδώ υπήρχε το Αρχαίο Θέατρο, όπως αποκαλύφθηκε από τις τομές που έγιναν στο σημείο υπό την επίβλεψη του αείμνηστου Καθηγητή Αρχαιολογίας Αντονίνο ντι Βίτα (1926- 2011), μέσα στο οποίο -παρουσία ενός πλήθους 6.000 θεατών- αποκεφαλίστηκαν οι Δέκα Μάρτυρες. Μετά τον σεισμό του 365 μ.Χ. ισοπεδώθηκαν τα πάντα, με τη λήθη του χρόνου να σκεπάζει με άφθονο χώμα και το μεγάλο Αρχαίο Θέατρο, με την θέση όπου βρισκόταν να  ονομάζεται από τους ντόπιους, όπως προαναφέραμε, «Αλώνιον». Στα χρόνια της ελεύθερης πια διάδοσης του Χριστιανισμού κτίζεται εδώ ο ναός των Αγίων Δέκα και γύρω από αυτόν έχουμε σιγά-σιγά την ανάπτυξη του ομώνυμου οικισμού. 

Ο σημερινός ναός είναι κτισμένος τις αρχές της α΄ Βυζαντινή περίοδο, έχει υποστεί πολλές επεμβάσεις ανακατασκευών στην β΄ Βυζαντινή περίοδο, στην περίοδο της Ενετοκρατίας και στα τέλη του 19ου  αιώνα-αρχές 20ου αιώνα. Είναι κτίσμα του 12ου αιώνα με ελάχιστες σωζόμενες τοιχογραφίες. Είναι Βασιλική τρίκλιτη με το κεντρικό κλίτος αφιερωμένο  στους Αγίους Δέκα μάρτυρες, το βόρειο κλίτος στον Άγιο Χαράλαμπο και το νότιο στον Άγιο Τίτο. Έχει περίτεχνο τέμπλο του 1882 έργο του Ζαχαρίου Πουμπουλάκη. Υπάρχει μια εικόνα του 1851 που θεωρείται «θαυματουργή» από τους πιστούς και κάτω απ’ αυτήν φυλάσσεται το μάρμαρο, όπου κατά την παράδοση γονάτισαν και αποκεφαλίστηκαν οι Άγιοι, με τις «γονατιές» να φαίνονται ανάγλυφες.

Εδώ στην πλατεία το βλέμμα μας σταματά στο ανώγειο ενός παλιού σπιτιού με τμήμα αρχαίου αγάλματος ενσωματωμένο στον τοίχο του. Ακριβώς παραδίπλα, λειτουργεί μια παραδοσιακή ταβέρνα, με ολάνθιστη αυλή, έχοντας πάρει το όνομα της -«Αλώνι»- από την ίδια την πλατεία.

Στο χώρο της λειτουργεί ένα μικρό Εκθετήριο – το οποίο αξίζει να επισκεφθείτε – με οικογενειακά κειμήλια, αντίκες και χρηστικά εργαλεία μιας άλλης εποχής.

Στον Ξυλόφουρνο του καταστήματος ψήνονται κρεατικά αλλά και γεμιστά φούρνου που μοσχοβολούν στο χώρο θυμίζοντας «τραπέζωμα» σε αυλή παλιού κρητικού σπιτιού. Το «Αλώνι» είναι ήδη περίφημο όχι μόνο για τα κυρίως πιάτα του αλλά και για τα ορεκτικά του (γραβιέρα σαγανάκι με φρυγανιά χαρουπιού & μαρμελάδα ντομάτας) αλλά και για τα επιδόρπια και τα γλυκά του-όπως το σπιτικό γαλακτομπούρεκο που έχει μεγάλη ζήτηση…