Μαργαρίτα Παπανδρέου: Τελευταίο «αντίο» στη γυναίκα που συνέδεσε το όνομα της με το γυναικείο κίνημα

Μέσα σε κλίμα βαθιάς θλίψης η οικογένεια της Μαργαρίτας Παπανδρέου την αποχαιρετά σήμερα (20.9.26) στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών. Η πολιτική κηδεία της γίνεται παρουσία συγγενών, φίλων και ανθρώπων από τον πολιτικό και δημόσιο χώρο.

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, που έφυγε από τη ζωή στις 18 Σεπτεμβρίου σε ηλικία 103 ετών, υπήρξε συγγραφέας και ακτιβίστρια και συνδέθηκε με το ελληνικό γυναικείο κίνημα, ιδρύοντας μεταξύ άλλων την Ένωση Γυναικών Ελλάδας και αναλαμβάνοντας δράση για την ισότητα και τα δικαιώματα των γυναικών. Ήταν σύζυγος του ιστορικού ηγέτη του ΠΑΣΟΚ, Ανδρέα Παπανδρέου και έζησε στον πλάι του μια πολυτάραχη και συναρπαστική ζωή. Μαζί απέκτησαν 4 παιδιά, τον Γιώργο, τη Σοφία, τον Νίκο και τον Αντρίκο και χώρισαν έπειτα από 38 χρόνια γάμου.

Το καρμικό ραντεβού που άλλαξε τον ρου της ιστορίας

Η ιστορία της Μάργκαρετ Τσαντ (Margaret Esther Chant) ξεκινά με τον πιο απρόβλεπτο, σχεδόν κινηματογραφικό τρόπο. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, η νεαρή Αμερικανίδα από το Ιλινόι βρέθηκε στον χώρο αναμονής ενός οδοντιατρείου στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκεί, μοιραία, συναντήθηκε για πρώτη φορά με τον χαρισματικό, ανερχόμενο ακαδημαϊκό Ανδρέα Παπανδρέου.

Αυτή η τυχαία συνάντηση ήταν η αρχή για μια σχέση απόλυτου πάθους και κοινών οραματισμών. Ο γάμος τους, το 1951, έμελλε να καθορίσει τη σύγχρονη πολιτική ιστορία της Ελλάδας. Η ζωή τους δεν υπήρξε ποτέ ήρεμη. Άφησαν την ασφάλεια της αμερικανικής ακαδημαϊκής καριέρας για την ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα της Ελλάδας του ’60. Η σκληρότερη δοκιμασία ήρθε με τη σύλληψη του Παπανδρέου από τη Χούντα των Συνταγματαρχών το 1967. Οι διώξεις και η μετέπειτα εξορία τους στη Σουηδία και τον Καναδά δε φάνηκαν να τη λύγισαν όμως· αντίθετα, σφυρηλάτησαν την πολιτική της ταυτότητα, φέρνοντάς την στην πρώτη γραμμή του Πανελλήνιου Απελευθερωτικού Κινήματος (ΠΑΚ) για την πτώση της δικτατορίας.

Η «ξένη» που αφύπνισε την ελληνική ύπαιθρο

Με την επιστροφή στην Ελλάδα μετά το 1974, η προσαρμογή σε μια βαθιά πατριαρχική και συντηρητική κοινωνία αποτέλεσε τεράστια πρόκληση. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, ωστόσο, αρνήθηκε πεισματικά να περιοριστεί στον εθιμοτυπικό, διακοσμητικό ρόλο της συζύγου του ισχυρού πολιτικού ηγέτη. Φέρνοντας μαζί της τον αέρα των κινημάτων χειραφέτησης της Δύσης, ανέλαβε δράση.

Υπήρξε η κινητήριος δύναμη πίσω από την ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ). Δεν έμεινε όμως στα αστικά σαλόνια της Αθήνας. Αντίθετα, «όργωσε» κυριολεκτικά την ελληνική επαρχία. Ταξίδεψε στα πιο απομακρυσμένα χωριά, μπήκε στα καφενεία και στα σπίτια, και μίλησε απευθείας στις αγρότισσες, τις νοικοκυρές και τις εργάτριες. Τις ενθάρρυνε να οργανωθούν, να διεκδικήσουν την οικονομική τους ανεξαρτησία και να αμφισβητήσουν τα στερεότυπα που τις ήθελαν αυστηρά υποταγμένες στους άνδρες της οικογένειας. Για χιλιάδες γυναίκες στην ελληνική περιφέρεια, η ΕΓΕ υπήρξε ο πρώτος χώρος πολιτικής και κοινωνικής έκφρασης που γνώρισαν ποτέ.

Το Οικογενειακό Δίκαιο του 1983: Η οριστική ρήξη με το παρελθόν

Η μεγαλύτερη, ίσως, πολιτική παρακαταθήκη της Μαργαρίτας Παπανδρέου είναι η καθοριστική της επιρροή στις νομοθετικές αλλαγές που εκσυγχρόνισαν το ελληνικό κράτος. Με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία το 1981, η ίδια και το φεμινιστικό κίνημα άσκησαν τεράστια και επίμονη πίεση στην κυβέρνηση –ακόμη και στον ίδιο της τον σύζυγο– προκειμένου να ψηφιστούν ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις, παρά τις σφοδρές αντιδράσεις συντηρητικών και εκκλησιαστικών κύκλων.

Το αποτέλεσμα αυτών των αγώνων κορυφώθηκε με την ιστορική αναθεώρηση του Οικογενειακού Δικαίου το 1983. Οι αλλαγές ήταν πραγματικά τεκτονικές για τα ελληνικά δεδομένα:

• Καταργήθηκε ο αναχρονιστικός και υποτιμητικός θεσμός της προίκας.
• Θεσμοθετήθηκε επιτέλους ο πολιτικός γάμος.
• Αποποινικοποιήθηκε η μοιχεία.
• Οι γυναίκες απέκτησαν το δικαίωμα να διατηρούν το πατρικό τους επώνυμο μετά τον γάμο.
• Καταργήθηκε νομικά η έννοια του άνδρα ως αποκλειστικού «αρχηγού της οικογένειας», θεσπίζοντας την απόλυτη ισότητα των δύο συζύγων στη λήψη αποφάσεων και την ανατροφή των παιδιών.

Ακόμη και όταν, χρόνια αργότερα, ο γάμος της με τον Ανδρέα Παπανδρέου έληξε μέσα από μια επώδυνη και πρωτοφανή σε δημοσιότητα ρήξη, η Μαργαρίτα Παπανδρέου διατήρησε την αξιοπρέπειά της και την βαθιά αγάπη της για την Ελλάδα, την οποία δεν εγκατέλειψε ποτέ.

Η πρώτη ανάρτηση του Γιώργου Παπανδρέου για τον θάνατο της μητέρας του

Οι τελευταίες της στιγμές στο Φάληρο

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου έφυγε από τη ζωή την Παρασκευή (18.09.2026) και στο σπίτι του γιου της, Γιώργου Παπανδρέου στο Φάληρο όπου έμενε τα τελευταία χρόνια.

Τις τελευταίες ημέρες, η κατάσταση της υγείας της είχε επιβαρυνθεί, γεγονός για το οποίο η οικογένεια είχε ενημερωθεί από τον γιατρό της. Το βράδυ της Πέμπτης, τα τέσσερα παιδιά της και τα εγγόνια της βρέθηκαν κοντά της στις τελευταίες της στιγμές.

Η οικογένεια Παπανδρέου επιθυμεί, όσοι θέλουν να τιμήσουν τη μνήμη της Μαργαρίτας Παπανδρέου, να επιλέξουν αντί της κατάθεσης στεφάνων την ενίσχυση του «Κέντρου Διοτίμα».

Με αυτόν τον τρόπο, η οικογένεια επιλέγει η έκφραση τιμής στη Μαργαρίτα Παπανδρέου να αποκτήσει και έναν κοινωνικό χαρακτήρα, μετατρέποντας τα αντί στεφάνων ποσά σε έμπρακτη προσφορά προς έναν φορέα με συγκεκριμένο κοινωνικό έργο.